Het is lastig sympathie of bewondering te hebben voor een historische figuur als Jan Pieterszoon Coen. Hij is het prototype van een leider waar we ons tegenwoordig moeilijk mee kunnen identificeren.
Jan Pieterszoon Coen is misschien wel het prototype van de heerser waarvoor de Italiaanse denker Nicoló Machiavelli een lans breekt in zijn beroemde boek ‘Il principe’ (de vorst). Zijn heerser heeft voor alles het belang van de staat voor ogen. In zijn doen en laten is hij liever gevreesd dan geliefd en voor hem heiligt het doel alle middelen. Het is goed denkbaar dat Coen tijdens zijn opleiding in Rome kennis heeft gemaakt met de ideeën van Machiavelli.
Voor Coen gaan de belangen van de VOC voor alles. Zelfs mensenlevens zijn hier aan ondergeschikt. Wanneer er voor de opbouw van Batavia werkkrachten nodig zijn, stuurt Coen stadgenoot Ysbrandt Bontekoe op strooptocht. Die ontvoert duizenden Chinezen als slaaf naar Java. Slechts enkele tientallen overleven de reis. Het lijkt Coen niet te deren.
Geliefd zijn is niet Coens doel. Hij is een man van het geloof, van orde en tucht. Alleen zo kan in zijn ogen een geordende samenleving worden opgebouwd. Daarom treedt hij zeer streng op tegen alles wat dat ondermijnd. Wanneer schutter Arent Janszoon tot muiterij aanzet wordt hij eerst vreselijk gemarteld en daarna gewurgd. Een adelborst die uit het raam plast krijgt veertien dagen dwangarbeid. Een achttienjarige soldaat die voor de tweede keer slapen tijdens de wacht wordt aangetroffen, wordt op staande voet doodgeschoten.
Coen is ook een man van het recht, hij heeft een hekel aan willekeur. Dit klinkt misschien wat tegenstrijdig als je ziet hoe er met rechten van de inlandse bevolking wordt omgesprongen, maar het rechtsgevoel van de zeventiende-eeuwers is een totaal andere dan die van ons vandaag de dag.
Dat maakt het beoordelen van een figuur als Coen tot een gecompliceerde zaak.
